Octrooi vernietigd na verbodsmaatregel: Kan u schadevergoeding eisen voor gederfde winst?

Wanneer een onderneming via een kort geding van de markt wordt geweerd op basis van een octrooi dat later ongeldig wordt verklaard, rijst de vraag wie opdraait voor de financiële schade. Kan de geweerde partij de gederfde winst terugeisen op basis van ‘ongerechtvaardigde verrijking’? Het Hof van Cassatie oordeelde in een arrest van 11 september 2025 dat dit doorgaans niet mogelijk is: de rechterlijke beslissing in kort geding vormt, ondanks de latere vernietiging van het octrooi, een geldige juridische oorzaak voor de vermogensverschuiving.

De feiten en procedurele achtergrond

Dit arrest draait om een geschil tussen twee farmaceutische giganten: Novartis (de octrooihouder) en Viatris (een producent van generische geneesmiddelen).

De situatie laat zich als volgt samenvatten:

• De blokkering: In 2010 verkreeg Novartis via een procedure in kort geding een verbod tegen Viatris om een generisch geneesmiddel (op basis van fluvastatine) op de Belgische markt te brengen. De rechter oordeelde destijds dat het octrooi van Novartis prima facie geldig was.
• De vernietiging: In 2011, na de uitspraak in kort geding, werd het betreffende octrooi van Novartis echter definitief herroepen door het Europees Octrooibureau. Hierdoor verdween het octrooi met terugwerkende kracht uit het rechtsverkeer.
• De claim: Viatris stelde dat zij door het onterechte verbod inkomsten had gemist en dat Novartis door haar monopoliepositie onterecht winst had gemaakt. Viatris vorderde een vergoeding op basis van verrijking zonder oorzaak (ongerechtvaardigde verrijking), aangezien het octrooi – de basis van het verbod – achteraf gezien nooit had mogen bestaan.

Het hof van beroep te Brussel wees deze vordering af, waarna Viatris naar het Hof van Cassatie stapte.

De beslissing van het Hof van Cassatie

Het Hof van Cassatie verwerpt de cassatevoorziening van Viatris en bevestigt de redenering van het hof van beroep.

De kern van het arrest rust op de volgende pijlers:

1. Gezag van gewijsde: Een beslissing in kort geding is bindend zolang deze niet ongedaan is gemaakt door een andere rechterlijke uitspraak. Het feit dat een bodemrechter later anders oordeelt (of dat een octrooi wordt vernietigd), neemt niet weg dat de kortgedingbeschikking op het moment van uitvoering rechtsgeldig was.
2. Geldige oorzaak: Voor een vordering op grond van ongerechtvaardigde verrijking is vereist dat er géén juridische oorzaak is voor de verarming/verrijking. Het Hof oordeelt dat de in kracht van gewijsde gegane beslissing in kort geding wel degelijk een geldige juridische oorzaak vormt. Zolang die rechterlijke uitspraak bestond, was de blokkering van Viatris juridisch gerechtvaardigd.
3. Artikel XI.58 WER: Hoewel het Wetboek van Economisch Recht (art. XI.58) bepaalt dat de terugwerkende kracht van een octrooivernietiging geen invloed heeft op eerdere beslissingen “onverminderd de bepalingen betreffende verrijking zonder oorzaak”, betekent dit niet dat zo’n vordering automatisch slaagt. De rechter moet nog steeds toetsen of aan alle voorwaarden (inclusief het ontbreken van een oorzaak) is voldaan.

Juridische analyse en duiding

Rechtszekerheid boven terugwerkende kracht

De vernietiging van een octrooi werkt ex tunc (terugwerkende kracht): juridisch wordt het octrooi geacht nooit te hebben bestaan. Viatris redeneerde logischerwijs dat als het recht (het octrooi) nooit bestond, de maatregel die daarop gebaseerd was (het verbod) ook geen grondslag meer had.

Toch heeft de Belgische wetgever met Artikel XI.58 WER bewust een rem gezet op deze terugwerkende kracht. Uit de parlementaire voorbereiding blijkt expliciet de angst dat een absolute terugwerkende kracht de rechtszekerheid in gevaar zou brengen. Ook het Hof van Cassatie volgt deze weg en kiest voor de stabiliteit van het rechtsverkeer. Een rechterlijk bevel in kort geding creëert een autonome rechtstitel. Het feit dat dit bevel later onjuist blijkt door nieuwe feiten (de octrooivernietiging), maakt de uitvoering ervan in het verleden niet onrechtmatig of “oorzaakloos” in de zin van het leerstuk van de verrijking zonder oorzaak.

Onderscheid met foutaansprakelijkheid

Het is belangrijk om op te merken dat dit arrest specifiek gaat over verrijking zonder oorzaak (een quasi-contractuele vordering die geen fout vereist). De weg naar schadevergoeding via foutaansprakelijkheid (art. 6.5 BW of art. XI.58 WER inzake “nalatigheid of kwade trouw”) blijft theoretisch open. Echter, daarvoor moet de benadeelde bewijzen dat de octrooihouder wist of behoorde te weten dat het octrooi ongeldig was, wat een veel zwaardere bewijslast is.

Wat betekent dit concreet voor uw onderneming?

Deze uitspraak heeft aanzienlijke strategische gevolgen, zowel voor octrooihouders als voor concurrenten (zoals producenten van generica).

• Voor de octrooihouder: U geniet een sterke bescherming. Indien u te goeder trouw een verbod afdwingt via de rechter, loopt u weinig risico om later alle winst te moeten terugbetalen via een verrijkingsactie als uw octrooi alsnog sneuvelt. Dit verlaagt de drempel om uw rechten actief te handhaven via kort geding.
• Voor de verweerder: De risico’s zijn hoog. Wordt u geblokkeerd door een kort geding? Weet dat u de schade voor de periode dat het verbod geldt, zeer moeilijk kunt verhalen, zelfs als u later gelijk krijgt over de ongeldigheid van het octrooi.
  • Advies: De focus moet liggen op het vermijden van het verbod in de kortgedingfase zelf, of het zo snel mogelijk instellen van hoger beroep tegen de beschikking, in plaats van te rekenen op compensatie achteraf.

Veelgestelde Vragen (FAQ)

Is een octrooihouder ooit aansprakelijk als zijn octrooi achteraf ongeldig blijkt?
Ja, maar de lat ligt hoog. U moet bewijzen dat de octrooihouder te kwader trouw was of nalatig is geweest (bijvoorbeeld door informatie achter te houden voor de rechter). Een vordering puur op basis van het feit dat het octrooi is vernietigd (objectieve aansprakelijkheid of verrijking zonder oorzaak), maakt na dit arrest weinig kans.

Kan ik de kortgedingbeslissing zelf niet laten vernietigen?
Dat is zeer moeilijk als de termijnen voor hoger beroep verstreken zijn. Een “herroeping van gewijsde” (een buitengewoon rechtsmiddel) vereist specifieke gronden, zoals bedrog of het achterhouden van stukken. Het loutere feit dat het octrooi later ongeldig wordt verklaard, is op zichzelf meestal onvoldoende om een eerdere, definitieve beslissing onderuit te halen.

Geldt dit arrest ook voor andere rechtsgebieden dan octrooirecht?
Hoewel dit arrest specifiek gaat over octrooien en artikel XI.58 WER, bevestigt het algemene principes over het gezag van gewijsde en verrijking zonder oorzaak. De redenering dat een rechterlijke uitspraak een geldige oorzaak vormt voor vermogensverschuivingen, kan ook in andere commerciële geschillen relevant zijn.

Conclusie

Het Hof van Cassatie bevestigt met dit arrest de Belgische traditie van rechtszekerheid. Een uitgevoerde beslissing in kort geding vormt een “juridisch schild” tegen vorderingen uit ongerechtvaardigde verrijking, zelfs als het onderliggende octrooi met terugwerkende kracht verdwijnt. Voor ondernemingen onderstreept dit dat de strijd in de rechtszaal vaak definitieve financiële gevolgen heeft, ongeacht de latere administratieve status van het octrooi.