Joris DeeneDe Europese Commissie heeft de eerste zware sancties uitgedeeld onder de Digital Services Act (DSA), met een boete van €120 miljoen voor X en bindende toezeggingen van TikTok. Deze beslissingen markeren een keerpunt in de regulering van online platformen maar het conflict is dit weekend volledig ontspoord. Wat begon als een juridische sanctie, is uitgegroeid tot een openlijke strijd waarbij X de Europese Commissie zelf van het platform weert.
Hieronder analyseren we de juridische grondslagen, de cruciale verschillen tussen beide dossiers en de mogelijke juridische strijdpunten rond de “blauwe vinkjes”.
De feiten: twee sporen van handhaving
De Europese Commissie heeft op 5 december 2025 twee belangrijke beslissingen genomen in het kader van de DSA. Hoewel beide dossiers draaien om transparantie en gebruikersbescherming, is de uitkomst verschillend.
- Het dossier X (voorheen Twitter): De Commissie heeft een boete van €120 miljoen opgelegd wegens inbreuken op transparantieverplichtingen. Het onderzoek, gestart in december 2023, bracht aan het licht dat X tekortschiet op drie vlakken: het misleidend gebruik van “blauwe vinkjes”, een gebrekkig advertentiearchief en het weigeren van datatoegang aan onderzoekers.
- Het dossier TikTok: In tegenstelling tot X heeft TikTok een boete vermeden door bindende toezeggingen te doen. Na voorlopige bevindingen van de Commissie in mei 2025 over een gebrek aan advertentietransparantie, heeft TikTok toegezegd zijn advertentiearchieven (repositories) volledig transparant en doorzoekbaar te maken.
Update 8 december: de tegenaanval van X
Slechts twee dagen na de boete, op zondag 7 december, escaleerde de situatie. X heeft het advertentie-account van de Europese Commissie geblokkeerd. Nikita Bier, Head of Product bij X, beschuldigde de Commissie ervan een “exploit” in de advertentietools te misbruiken om hun post over de boete kunstmatig te vergroten en te vermommen als video. De actie krijgt zware politieke lading: vanuit de VS dreigt men nu met handelstarieven op staal en aluminium als de EU haar digitale regels niet versoepelt, waarbij de boete door Amerikaanse politici wordt weggezet als “censuur”.
De beslissingen
De boete voor X
De Commissie oordeelde dat X de DSA op fundamentele punten heeft geschonden. De inbreuken omvatten:
- Misleidend ontwerp (‘Dark Patterns’): Het ‘blauwe vinkje’, vroeger een teken van authenticiteit, is nu voor iedereen te koop zonder betekenisvolle verificatie. Dit misleidt gebruikers over de betrouwbaarheid van accounts en faciliteert fraude.
- Ondoorschijnend advertentiearchief: Het archief van X mist essentiële informatie over de inhoud van advertenties en wie ervoor betaalt, en bevat barrières die toezicht bemoeilijken.
- Blokkade voor onderzoekers: X verbiedt in zijn gebruiksvoorwaarden dat onderzoekers publieke data onafhankelijk verzamelen (bv. via scraping) en werpt onnodige drempels op voor toegang tot data, wat onderzoek naar systeemrisico’s ondermijnt.
De verbintenissen van TikTok
TikTok heeft zich juridisch verbonden om zijn advertentiearchief (repository) in lijn te brengen met de DSA. Dit houdt in:
- Het tonen van de volledige inhoud van advertenties en de gebruikte URL’s.
- Het verstrekken van targetingcriteria en geaggregeerde data over de bereikte doelgroepen (geslacht, leeftijd, lidstaat).
- Het garanderen dat deze informatie binnen 24 uur beschikbaar is.
Juridische analyse
De spanning tussen DSA en de Richtlijn Oneerlijke Handelspraktijken
Hoewel de actie tegen X wordt geframed als een overwinning voor de consument, is de juridische basis voor het onderdeel ‘blauwe vinkjes’ vatbaar voor discussie en mogelijk vernietiging in beroep.
De Commissie baseert de inbreuk rond de blauwe vinkjes op artikel 25 lid 1 DSA, dat online interfaces verbiedt die gebruikers misleiden of manipuleren. Echter, artikel 25 lid 2 DSA bevat een cruciale uitzondering: deze bepaling is niet van toepassing op praktijken die al vallen onder de Richtlijn Oneerlijke Handelspraktijken (2005/29/EG).
De stelling van de Commissie is dat gebruikers worden misleid door de vinkjes en daardoor transactionele beslissingen nemen die ze anders niet hadden genomen (zoals interactie met een account of aankoop van een product via een scam). Dit is een schoolvoorbeeld van een misleidende handelspraktijk onder de Richtlijn Oneerlijke Handelspraktijken.
Het is onze juridische inschatting dat de blauwe vinkjes waarschijnlijk verboden zijn onder de Richtlijn Oneerlijke Handelspraktijken. Door echter te handhaven via artikel 25 DSA, negeert de Commissie mogelijk de expliciete wettelijke uitsluiting van artikel 25 lid 2 DSA. Dit maakt dit specifieke onderdeel van de beschikking kwetsbaar voor vernietiging door het Hof van Justitie. Hoewel de intentie – consumentenbescherming – legitiem is, lijkt de gekozen juridische route procedureel risicovol.
Geen censuur, wel consumentenrecht
Het is cruciaal te benadrukken dat deze beslissingen niet gaan over de moderatie van individuele uitingen of ‘censuur’. De handhaving richt zich op structurele transparantie (advertentiearchieven) en consumentenvertrouwen (verificatieclaims). Het gaat om het handhaven van regels die vergelijkbaar zijn met consumentenwetgeving in de fysieke wereld: als u claimt dat een product ‘geverifieerd’ is, moet dat ook kloppen.
De blokkade van de Commissie: Artikel 14 DSA
De beslissing van X om de toezichthouder te blokkeren is juridisch riskant. Artikel 14 DSA verplicht zeer grote platformen om hun voorwaarden op een “op een zorgvuldige, objectieve en evenredige wijze” toe te passen. Het blokkeren van een overheidsinstantie als directe vergelding, onder het mom van een technische overtreding (“exploit”), kan worden gezien als willekeur en een nieuwe schending van de DSA. De ironie is groot: X beschuldigt de Commissie nu van precies datgene waarvoor ze zelf beboet zijn: het misleiden van gebruikers via de interface.
Wat dit concreet betekent
- Voor platformen: De boodschap is helder: transparantie is geen optie, maar een verplichting. Het ‘afkopen’ van vervolging door bindende toezeggingen (zoals TikTok deed) is mogelijk, maar vereist constructieve samenwerking.
- Voor adverteerders en marketing: Er komt volledige transparantie over wie adverteert, welke criteria worden gebruikt (targeting) en wie wordt bereikt. Dit betekent dat marketingstrategieën op platformen als TikTok volledig controleerbaar worden voor concurrenten en onderzoekers. De blokkade van het account van de Commissie bewijst dat diversificatie van uw online kanalen essentieel is om niet afhankelijk te zijn van de grillen van één platform.
- Voor onderzoekers: De beslissing tegen X bevestigt het recht van onderzoekers op toegang tot publieke data. Algemene verboden op scraping in gebruiksvoorwaarden zijn onder de DSA onhoudbaar wanneer ze legitiem onderzoek naar systeemrisico’s belemmeren.
FAQ: Veelgestelde Vragen
Is de boete voor X een vorm van censuur door de EU?
Nee. De boete heeft geen betrekking op de inhoud van berichten die gebruikers plaatsen. De sancties gaan over het misleidende ontwerp van verificatiesystemen (‘blauwe vinkjes’), het gebrek aan inzicht in wie betaalt voor advertenties, en het weigeren van datatoegang aan onderzoekers.
Waarom krijgt TikTok geen boete en X wel?
TikTok heeft tijdens het onderzoek constructief samengewerkt met de Europese Commissie en bindende toezeggingen gedaan om de problemen op te lossen. X daarentegen heeft de inbreuken niet verholpen, wat leidde tot een ‘non-compliance decision’ en een geldboete.
Mag X de Europese Commissie zomaar blokkeren?
In principe hebben platformen contractsvrijheid. Echter, als ‘Zeer Groot Online Platform’ moet X onder de DSA zijn regels objectief toepassen. Het blokkeren van de toezichthouder vlak na een boete wekt de schijn van willekeur en kan leiden tot nieuw onderzoek.
Zijn blauwe vinkjes nu verboden?
Nee, verificatiesystemen zijn toegestaan. Wat de DSA verbiedt (volgens de Commissie), is het misleidend gebruik ervan: suggereren dat een account geverifieerd en authentiek is, terwijl het vinkje enkel is gekocht zonder identiteitscontrole.
Conclusie
De eerste non-compliance beslissing onder de DSA tegen X en de schikking met TikTok tonen aan dat de Europese Commissie ernstig werk maakt van een transparant en veilig online ecosysteem. Voor juridische puristen blijft de toepassing van de DSA op de ‘blauwe vinkjes’ echter een interessant strijdpunt, gezien de overlap met bestaande consumentenwetgeving.
De agressieve tegenreactie van X en de Amerikaanse politiek tillen dit dossier echter boven het juridische uit: het is een testcase voor de Europese digitale soevereiniteit.
Dutch 
English