Wanneer wordt een AI-chatbot juridisch een zoekmachine?

Zodra een AI-chatbot het web doorzoekt en minstens 45 miljoen gebruikers per maand in de Europese Unie bereikt, kan de Europese Commissie hem behandelen als een zeer grote onlinezoekmachine. Dat is precies wat op 31 augustus 2026 met ChatGPT gebeurde: de Commissie wees de dienst aan als zeer grote onlinezoekmachine onder de Europese digitaledienstenverordening (DSA), samen met Reddit en Roblox als zeer grote onlineplatformen. Voor OpenAI betekent dit dat tegen januari 2027 de zwaarste verplichtingen van de DSA gelden, van risicobeoordelingen tot een publiek advertentieregister.

De achtergrond

Op 31 augustus 2026 heeft de Europese Commissie drie diensten aangewezen onder de DSA. ChatGPT werd aangewezen als zeer grote onlinezoekmachine, in het jargon een VLOSE. Reddit en Roblox kregen het statuut van zeer groot onlineplatform, een VLOP. De drie diensten hadden zelf verklaard dat zij gemiddeld minstens 45 miljoen maandelijkse gebruikers in de Europese Unie bereiken, de drempel die de DSA voor een aanwijzing hanteert.

De teller staat daarmee op 28 aangewezen zeer grote platformen en zoekmachines. Het toezicht op die diensten ligt bij de Europese Commissie zelf, in samenwerking met de nationale digitaledienstencoördinatoren. Voor ChatGPT en Reddit is dat de Ierse toezichthouder Coimisiún na Meán, voor Roblox de Nederlandse Autoriteit Consument en Markt, telkens omdat de dienst daar zijn Europese vestiging heeft.

De aangewezen diensten krijgen vier maanden na de kennisgeving om aan de bijkomende verplichtingen te voldoen. Concreet moeten ChatGPT, Reddit en Roblox tegen januari 2027 in orde zijn.

De beslissing

De Commissie motiveert de kwalificatie van ChatGPT opvallend kort. ChatGPT is een AI-systeem dat op vragen en opdrachten van gebruikers reageert, onder meer door het web te doorzoeken. Daardoor is het volgens de Commissie een hybride dienst die als onlinezoekmachine onder de DSA valt. Reddit en Roblox laten gebruikers dan weer inhoud van derden verspreiden bij het publiek, en zijn daarom onlineplatformen.

Aan de aanwijzing hangt een zwaar verplichtingenpakket. ChatGPT moet voortaan jaarlijks de systeemrisico’s van zijn dienst en zijn algoritmes beoordelen (artikel 34 DSA): de verspreiding van illegale inhoud, negatieve effecten op minderjarigen, op het fysieke en mentale welzijn van gebruikers, op de grondrechten, op verkiezingsprocessen en op de openbare veiligheid. Die risico’s moet OpenAI vervolgens daadwerkelijk beperken (artikel 35 DSA), en een onafhankelijke auditor controleert elk jaar of dat gebeurt (artikel 37 DSA).

De Commissie wijst er verder op dat zij met de aanwijzing onderzoeksbevoegdheden verwerft. Zij kan voortaan de werking van de dienst en van elk verbonden systeem doorlichten. De algemene DSA-verplichtingen voor zoekmachines en platformen golden overigens al vóór de aanwijzing; wat verandert, is de extra laag voor de allergrootste spelers.

Juridische analyse en duiding

Waarom het etiket zoekmachine en niet platform ertoe doet

De Commissie had twee etiketten ter beschikking en koos er één. ChatGPT genereert antwoorden, ordent informatie van derden en laat gebruikers inhoud delen, en vertoont dus kenmerken van zowel een zoekmachine als een platform. Binnen de DSA zelf maakt de keuze weinig verschil: de verplichtingen voor zeer grote zoekmachines en zeer grote platformen lopen grotendeels gelijk.

Buiten de DSA is het verschil wel voelbaar. De Europese verordening mediavrijheid legt in artikel 18 bijzondere waarborgen op voor de behandeling van inhoud van erkende mediadiensten, maar enkel aan zeer grote onlineplatformen. Als zoekmachine ontsnapt ChatGPT aan die regeling: een persartikel dat in een gegenereerd antwoord wordt samengevat of weggelaten, geniet niet de procedurele bescherming die hetzelfde artikel op Facebook of TikTok wel zou krijgen.

Het zoekmachine-etiket opent tegelijk een andere deur. De verordening ter bevordering van billijkheid en transparantie voor zakelijke gebruikers van onlinetussenhandelsdiensten, beter bekend als de P2B-verordening, verplicht aanbieders van onlinezoekmachines in artikel 5, lid 2, om publiek en in begrijpelijke taal uit te leggen welke hoofdparameters de rangschikking van zoekresultaten bepalen. De definitie van onlinezoekmachine in die verordening is ruim geformuleerd. De DSA-aanwijzing bindt de P2B-toepassing juridisch niet, maar wie voor de ene verordening een zoekmachine is, zal moeilijk kunnen volhouden dat hij het voor de andere niet is. Voor webshops en dienstverleners die in ChatGPT-antwoorden worden gerangschikt of net onzichtbaar blijven, is dat een argument om transparantie af te dwingen.

Geldt de hostingvrijstelling nog voor een AI-gegenereerd antwoord?

Een tweede vraag die de aanwijzing scherper stelt, is die naar de aansprakelijkheid voor de antwoorden zelf. Artikel 6 DSA stelt hostingdiensten onder voorwaarden vrij van aansprakelijkheid voor informatie van gebruikers, zolang de dienst neutraal blijft. Het Hof van Justitie heeft die neutraliteit dit jaar streng ingevuld. In het arrest Coyote System (HvJ 16 juni 2026, C-188/24 en C-190/24) oordeelde de grote kamer dat een dienst die via een algoritme bepaalt onder welke voorwaarden, op welke wijze en in welke volgorde inhoud van derden wordt getoond, daarmee controle uitoefent. Wie controle uitoefent, verliest de vrijstelling. Wij analyseerden dat arrest eerder in onze bijdrage over de hostingvrijstelling en het aanbevelingsalgoritme.

Pas die maatstaf toe op een AI-chatbot en de uitkomst laat zich raden. ChatGPT selecteert bronnen, weegt ze en smelt ze samen tot één antwoord. Dat is meer controle dan een aanbevelingsalgoritme dat bestaande berichten enkel ordent. Zelfs wanneer het antwoord netjes naar zijn bronnen verwijst, blijft de synthese het werk van het systeem zelf. De kans dat het Hof van Justitie de hostingvrijstelling op zulke gegenereerde antwoorden toepast, oogt na het arrest Coyote System bijzonder klein. Die vraag ligt vandaag nog niet voor, maar de eerste procedure waarin een benadeelde OpenAI rechtstreeks aanspreekt voor een gegenereerd antwoord, zal ze onvermijdelijk stellen.

Wat de digitaledienstenverordening toevoegt aan de AI-verordening

OpenAI stond al onder Europees toezicht. De verordening artificiële intelligentie (AI-verordening) legt de aanbieder van het onderliggende model al risicobeheer en transparantie op. De DSA verlegt de blik: niet het model, maar de dienst en haar maatschappelijke effecten staan centraal. Dat levert verplichtingen op die de AI-verordening niet kent.

Het duidelijkste voorbeeld is reclame. Sinds 24 augustus 2026 toont ChatGPT advertenties in 31 Europese landen, voorlopig enkel bij gebruikers van de gratis formule en het Go-abonnement. Artikel 39 DSA verplicht een zeer grote zoekmachine die advertenties toont tot een publiek doorzoekbaar advertentieregister: wie adverteerde, welke boodschap werd getoond, in welke periode en aan welke doelgroepen. Elke Belgische onderneming die in ChatGPT adverteert, wordt daarmee publiek zichtbaar. Daarnaast moet een zeer grote zoekmachine met een aanbevelingssysteem minstens één optie aanbieden die niet op profilering steunt, en de hoofdparameters van dat systeem toelichten (artikel 38 juncto artikel 27 DSA). Hoe die transparantie eruitziet wanneer het aanbevolen resultaat zelf gegenereerd wordt, is een vraag die de Commissie en OpenAI de komende maanden zullen moeten beantwoorden.

Ook de toegang voor onderzoekers is nieuw. Artikel 40 DSA geeft erkende onderzoekers een recht op toegang tot gegevens van de dienst om systeemrisico’s te bestuderen, een recht dat de AI-verordening niet biedt. Hoe ver dat reikt bij een taalmodel, tot en met trainingsdata of modelgewichten, staat open. De handhavingsbereidheid van de Commissie hoeft intussen niemand te onderschatten: eind 2025 legde zij X een boete van 120 miljoen euro op, de eerste zware DSA-sanctie, en het plafond ligt op 6 procent van de wereldwijde jaaromzet.

Wat betekent dit concreet?

Voor aanbieders van AI-diensten en onlineplatformen. De aanwijzing toont dat de Commissie generatieve AI zonder aarzelen in de bestaande DSA-categorieën onderbrengt. Wie een AI-dienst met zoek- of platformfuncties aanbiedt, valt vandaag al onder de algemene DSA-verplichtingen en moet zijn gebruikersaantallen halfjaarlijks publiceren. Groeit de dienst richting 45 miljoen Europese gebruikers, dan komt een aanwijzing in zicht. Hoe die gebruikers worden geteld, en waarom die telling ruimer uitvalt dan veel aanbieders denken, bespraken we eerder in onze bijdrage over de vraag wanneer een webshop een zeer groot onlineplatform is. Een overzicht van alle verplichtingen vindt u op onze pagina over de digitaledienstenverordening.

Voor ondernemingen die in ChatGPT adverteren. Reken erop dat uw campagnes vanaf begin 2027 in een publiek register verschijnen, met de inhoud van de advertentie, de periode en de gehanteerde doelgroepparameters. Concurrenten en journalisten kunnen dat register vrij raadplegen. Toets uw advertentie-inhoud bovendien aan de gewone regels inzake reclame en oneerlijke handelspraktijken: het register maakt inbreuken vindbaar.

Voor uitgevers en mediabedrijven. Zolang ChatGPT een zoekmachine is en geen platform, gelden de mediawaarborgen van artikel 18 van de verordening mediavrijheid er niet. Wie zijn journalistieke inhoud in gegenereerde antwoorden ziet opduiken, moet zijn positie dus bouwen op andere gronden, zoals het auteursrecht, het persuitgeversrecht en de transparantieregels van de P2B-verordening. Het bredere kader voor AI-systemen, met de transparantieverplichtingen van de aanbieder, vindt u op onze pagina over de AI Act.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Wat is een zeer grote onlinezoekmachine onder de DSA?
Een onlinezoekmachine die gemiddeld minstens 45 miljoen actieve gebruikers per maand in de Europese Unie bereikt en door de Europese Commissie formeel is aangewezen. Vanaf die aanwijzing gelden de strengste DSA-verplichtingen: jaarlijkse risicobeoordelingen, risicobeperkende maatregelen, onafhankelijke audits, een advertentieregister en toegang voor onderzoekers.

Vanaf wanneer moet ChatGPT aan de strengere regels voldoen?
Vier maanden na de kennisgeving van de aanwijzing van 31 augustus 2026, dus tegen januari 2027. De algemene DSA-verplichtingen voor zoekmachines golden al langer.

Verandert deze aanwijzing iets voor gewone gebruikers van ChatGPT?
Op termijn wel. Gebruikers krijgen meer transparantie over advertenties en over de werking van het systeem, een aanspreekpunt voor klachten en, bij aanbevelingssystemen, minstens één optie zonder profilering. De bescherming van minderjarigen weegt bovendien zwaar in de risicobeoordeling die OpenAI moet uitvoeren.

Conclusie

Met de aanwijzing van 31 augustus 2026 behandelt de Europese Unie ChatGPT voortaan als een zeer grote onlinezoekmachine, met alle verplichtingen die daarbij horen: risicobeoordelingen, audits, een advertentieregister en toezicht door de Europese Commissie zelf. De keuze voor het etiket zoekmachine, en niet platform, bepaalt bovendien welke aanpalende Europese regels wel en niet gelden. Voor wie in België AI-diensten aanbiedt, erin adverteert of er zijn inhoud in terugvindt, is dit het moment om de eigen positie onder de DSA in kaart te brengen.