Mag u straatkunst of gebouwen in de openbare ruimte gebruiken in uw reclamecampagnes?

Veel ondernemingen gebruiken stedelijke landschappen als decor voor hun marketingmateriaal, maar dit roept vaak vragen op over het auteursrecht van zichtbare kunstwerken of gebouwen. Het korte antwoord is: ja, in België mag u werken die permanent in de openbare ruimte staan, zoals straatkunst of gebouwen, reproduceren en communiceren, zelfs voor commerciële doeleinden. Dit valt onder de zogenaamde ‘panoramavrijheid’, op voorwaarde dat u het werk afbeeldt zoals het zich daar bevindt, het niet digitaal manipuleert en de zogenaamde ‘driestappentoets’ doorstaat.

De feiten en juridische context

In een recent geschil voor de rechtbank van eerste aanleg te Luik, afdeling Luik stond de reikwijdte van deze uitzondering centraal. Een beeldend kunstenaar, bekend om zijn muurschilderingen (fresco’s), daagde een automerk en een reclamebureau voor de rechter.

De aanleiding was tweeledig:

• De internationale campagne: Hierin werd een foto gebruikt van een voertuig met op de achtergrond de muurschildering van de kunstenaar. De fresco was zichtbaar zoals deze in het straatbeeld verscheen, zonder wijzigingen.
• De Belgische campagne: Voor een specifieke promotie werd de foto digitaal bewerkt. De ‘smileys’ in het kunstwerk werden aangepast om de prijs (“9 €”) weer te geven.

De kunstenaar claimde een schending van zijn auteursrechten (zowel vermogensrechten als morele rechten) en eiste een schadevergoeding en een stakingsbevel. De verdediging beriep zich voor de ongewijzigde foto op de panorama-uitzondering (art. XI.190, §2/1° Wetboek van Economisch Recht of WER).

De beslissing en de regelgeving

De voorzitter van de rechtbank oordeelde in een vonnis van 16 december 2025 in het voordeel van de adverteerders wat betreft de internationale, ongewijzigde campagne. De rechtbank bevestigde dat deze toepassing voldeed aan de wettelijke voorwaarden van de panorama-uitzondering.

Volgens artikel XI.190, §2/1° WER kan een auteur zich niet verzetten tegen de reproductie en mededeling van werken van beeldende, grafische of bouwkundige kunst, indien aan twee cumulatieve voorwaarden is voldaan:

1. Het werk is gemaakt om permanent in openbare plaatsen te worden geplaatst.
2. De reproductie of mededeling gebeurt van het werk zoals het zich aldaar bevindt.

De rechtbank stelde vast dat de muurschildering permanent zichtbaar is vanaf de openbare weg. Cruciaal was het oordeel dat de foto het werk toonde in zijn “natuurlijke habitat” als onderdeel van het stedelijk decor. Omdat de foto het werk niet isoleerde of kunstmatig reconstrueerde, bleef de reproductie trouw aan de werkelijkheid.

Wat betreft de bewerkte foto (waarin de smileys werden aangepast), erkende de verdediging zelf dat dit niet onder de uitzondering viel, aangezien het werk werd gewijzigd. De vordering van de kunstenaar werd echter alsnog afgewezen op basis van het ontbreken van een risico op herhaling, aangezien de campagne reeds was stopgezet.

Juridische analyse en strategisch advies

Deze uitspraak biedt essentiële inzichten voor marketingbureaus, fotografen en ondernemingen.

1. De ‘driestappentoets’

Het volstaat niet dat een gebruik louter aan de definitie van de panorama-uitzondering voldoet. De rechter moet, zoals bevestigd in het vonnis en de rechtsleer, altijd een extra controle uitvoeren: de zogenaamde driestappentoets (of three-step test) (zie artikel XI.192/3 WER). Deze toets fungeert als een vangnet voor de auteur.

In deze zaak paste de rechter deze toets nauwgezet toe om te oordelen of de reclamecampagne toelaatbaar was:

• Is er sprake van een bijzonder geval? Ja, de reproductie van een werk dat permanent in de openbare ruimte is geplaatst, is een specifiek wettelijk omschreven uitzondering.
• Wordt de normale exploitatie van het werk niet in het gedrang gebracht? De rechter oordeelde dat de muurschildering onlosmakelijk verbonden is met de straatmuur en niet bedoeld is voor autonome commerciële exploitatie (zoals de verkoop van posters van het werk zelf). Het loutere feit dat het werk zichtbaar is op de achtergrond van een reclamefoto voor een auto, berooft de kunstenaar niet van zijn eigen inkomstenbronnen.
• Worden de wettige belangen van de auteur niet onredelijk geschaad? Dit is vaak het struikelblok. De kunstenaar voerde aan dat hij niet geassocieerd wilde worden met het automerk. De rechter stelde echter dat de driestappentoets niet dient om “louter ongemak” te beschermen. Er was geen sprake van schade aan de reputatie van het werk, noch werd het vervormd of in een denigrerende context geplaatst. De associatie was puur documentair, niet symbolisch.

2. De vereiste van ‘permanent in openbare plaatsen’

De uitzondering geldt enkel voor werken die gemaakt zijn om permanent in de openbare ruimte te blijven. Denk aan standbeelden, gebouwen en permanente graffiti. Tijdelijke installaties, zoals reclameaffiches of tijdelijke tentoonstellingen (“wrapping” van gebouwen), vallen hier doorgaans buiten. De locatie moet een “openbare plaats” zijn, zoals straten, pleinen en parken, maar niet noodzakelijk het interieur van musea of gebouwen.

3. Integriteit van het werk: “zoals het zich aldaar bevindt”

Dit is het grootste struikelblok in de praktijk. De wetgever eist dat het werk wordt weergegeven in zijn context.

• Toegestaan: Een auto fotograferen voor een graffiti-muur waarbij de muur fungeert als decor. In- en uitzoomen (kadreren) is toegestaan, zolang het werk niet uit zijn context wordt gelicht.
• Niet toegestaan: Het werk digitaal manipuleren (zoals in de Belgische campagne in het vonnis), de kleuren veranderen, of het werk “uitknippen” om het op een witte achtergrond of in een andere setting te plaatsen. Een dergelijke manipulatie tast de morele rechten van de auteur aan.

4. Commercieel gebruik is toegestaan

In tegenstelling tot bijvoorbeeld de Franse wetgeving, sluit de Belgische wet commercieel gebruik niet expliciet uit. Dit vonnis bevestigt dat zolang aan de voorwaarden is voldaan, u een foto van een openbaar kunstwerk mag gebruiken in een folder, op een website of in een advertentie.

Advies voor de praktijk:

• Voor adverteerders: U mag de openbare ruimte als gratis decor gebruiken, maar respecteer de realiteit. Vermijd Photoshop-aanpassingen aan de kunstwerken zelf. Zorg dat het kunstwerk fungeert als achtergrond en niet als het hoofdobject van uw verkoop (bijvoorbeeld: verkoop geen posters van enkel het kunstwerk).
• Voor auteurs: Door uw werk permanent in het straatbeeld te plaatsen, aanvaardt u een beperking van uw exclusieve rechten. U behoudt echter uw morele rechten: men mag uw werk niet verminken of in een context plaatsen die uw eer of reputatie schaadt.

FAQ: Veelgestelde Vragen

Mag ik een foto van het Atomium commercieel gebruiken?
Ja, sinds de invoering van de panoramavrijheid in 2016 mag u foto’s van het Atomium (en andere permanente gebouwen) verspreiden, ook commercieel, zolang het gebouw is afgebeeld zoals het zich in de openbare ruimte bevindt.

Mag ik straatkunst digitaal aanpassen voor mijn campagne?
Nee. De uitzondering geldt enkel voor het werk “zoals het zich aldaar bevindt”. Het digitaal wijzigen van het werk (bijvoorbeeld kleuren aanpassen of tekst toevoegen op het kunstwerk) valt niet onder de uitzondering en vereist toestemming van de kunstenaar.

Geldt deze regel ook voor tijdelijke kunstinstallaties?
Nee, de wet vereist dat het werk gemaakt is om permanent in openbare plaatsen te worden geplaatst. Tijdelijke tentoonstellingen of evenementen vallen doorgaans niet onder deze uitzondering.

Conclusie

De Belgische panorama-uitzondering biedt aanzienlijke creatieve vrijheid voor fotografen en adverteerders, zolang men de integriteit van het straatbeeld respecteert. Het sleutelwoord is authenticiteit: toon het werk zoals het is, waar het is. Zodra u begint met digitale manipulatie of decontextualisatie, betreedt u de zone van auteursrechtinbreuken.