Mag je een sample van een ander muzieknummer gebruiken?

Mag je zomaar een sample van een ander nummer gebruiken in je eigen muziek? Volgens een arrest van het Europees Hof van Justitie van 14 april 2026 in de Pelham II-zaak (C-590/23) mag dit enkel onder strikte voorwaarden via de zogenaamde ‘pastiche’-uitzondering. Het gebruik is enkel zonder toestemming toegelaten als het nieuwe werk de originele creatie duidelijk oproept, er merkbaar van verschilt, en aantoonbaar een “herkenbare artistieke of creatieve dialoog” aangaat, zoals een hommage of een stijlimitatie. Plagiaat of het louter kopiëren van een beat uit commercieel of esthetisch gemak blijft een inbreuk op het auteursrecht en het fonogramproducentenrecht.

De feiten en de juridische context van de Pelham-saga

De juridische strijd die aan de basis ligt van deze uitspraak, leest als een kroniek van de moderne muziekgeschiedenis. In 1977 bracht de elektronische band Kraftwerk het nummer “Metall auf Metall” uit. Twintig jaar later, in 1997, gebruikten hiphopproducers (waaronder Pelham) een sample van ongeveer twee seconden van de ritmische loop van dit nummer voor de track “Nur mir”. Dit deden zij zonder toestemming te vragen aan de rechthebbenden.

Dit leidde tot een juridische uitputtingsslag in Duitsland die bijna dertig jaar aansleept. In 2019 oordeelde het Europees Hof van Justitie na een eerste prejudiciële vraag Pelham I, C-476/17) al dat producenten van fonogrammen het exclusieve recht hebben om reproducties te verbieden. Zelfs het overnemen van een fragment van twee seconden valt onder dit recht, tenzij de sample zodanig wordt gewijzigd dat hij “voor het oor onherkenbaar” is.

Duitsland heeft navolgend zijn wetgeving aangepast. De Duitse wetgever introduceerde §51a in de Auteurswet, een bepaling die het gebruik van beschermd materiaal toestaat voor karikaturen, parodie en pastiche, in lijn met de Europese Richtlijn Informatiemaatschappij 2001/29/EG. Het Duitse Bundesgerichtshof keerde vervolgens terug naar het Europees Hof met een fundamentele vraag: wat betekent het juridische begrip ‘pastiche’ precies, en geeft dit artiesten een vrijgeleide om te samplen?

De beslissing van het Europees Hof

Op 14 april 2026 heeft de Grote Kamer van het Europees Hof van Justitie arrest gewezen. Het Hof verwerpt de stelling dat de pastiche-uitzondering een soort algemene restcategorie (een vangnet of een brede ‘fair use’-clausule) is voor al het creatieve hergebruik van beschermd materiaal.

Het Hof stelt de volgende strenge, maar duidelijke criteria vast voor het gebruik van een pastiche:

1. Oproepen én verschillen: De nieuwe creatie moet een bestaand werk oproepen, maar er tegelijkertijd merkbare verschillen mee vertonen.
2. Artistieke dialoog: Het gebruik van de beschermde elementen (zoals via sampling) moet tot doel hebben om een “artistieke of creatieve dialoog” met het originele werk aan te gaan. Dit kan vele vormen aannemen, zoals een openlijke stijlimitatie, een eerbetoon (hommage), of een kritische confrontatie.
3. Objectieve herkenbaarheid: Zeer belangrijk is dat er geen subjectieve intentie van de gebruiker (de sampler) bewezen moet worden. Het volstaat dat het “pastiche”-karakter herkenbaar is voor een luisteraar die het originele werk kent en over voldoende inzicht beschikt.

Het Hof benadrukt expliciet dat de uitzondering niet mag dienen als dekmantel voor verborgen imitaties of plagiaat.

Juridische analyse en duiding

De kern van deze zaak betreft de delicate afweging tussen twee grondrechten verankerd in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie: het recht op (intellectuele) eigendom (art. 17, lid 2) en de vrijheid van kunsten en meningsuiting (art. 11 en 13).

Zoals Advocaat-Generaal Emiliou in zijn conclusie voorafgaand aan het arrest reeds opmerkte, is intellectuele eigendom geen absoluut recht, maar de bescherming van de investering van een fonogrammenproducent of het persoonlijkheidsrecht van een auteur mag niet uitgehold worden. Door het begrip ‘pastiche’ in artikel 5, lid 3, onder k) van de Richtlijn Informatiemaatschappij als een autonoom Unierechtelijk begrip te definiëren, weert het Hof de poging om een Amerikaans getinte fair use-doctrine in het Europese gesloten-lijst systeem van uitzonderingen te smokkelen.

De vereiste van een “artistieke dialoog” betekent dat er sprake moet zijn van intertekstualiteit. Louter een sample overnemen omdat deze goed klinkt of een makkelijke basis voor een nieuwe beat vormt, kwalificeert niet als pastiche. Het nieuwe werk moet “iets zeggen” over, of refereren aan, het originele werk. Het Hof kiest hier voor een pragmatische, objectieve toetsing: de intentie an sich is irrelevant, het resultaat voor de geïnformeerde consument primeert. Dit komt de rechtszekerheid ten goede en vermijdt ex-post rationalisatie door inbreukmakers.

Hoewel het Pelham-arrest voortkomt uit een Duitse procedure, is de draagwijdte ervan onverkort van toepassing op de Belgische rechtspraktijk. De Europese Richtlijn informatiemaatschappij 2001/29/EG, waarop het Hof zich baseert, werd in België immers omgezet via het Wetboek van Economisch Recht (WER). Concreet betekent dit dat de interpretatie van het Hof doorwerkt in:

1. Artikel XI.190, 10° WER: De uitzondering voor pastiche in het kader van het auteursrecht.
2. Artikel XI.217, 9° WER: De gelijkaardige uitzondering voor de naburige rechten van uitvoerende kunstenaars en producenten.

Wat dit concreet betekent

De gevolgen van deze uitspraak zijn aanzienlijk voor de gehele creatieve industrie:

• Voor muziekproducers en artiesten: Sampling is geen juridische vrijstaat. Tenzij een sample onherkenbaar vervormd is, is voorafgaande toestemming (licentie) en betaling in de regel verplicht. U kan zich enkel op de pastiche-uitzondering beroepen als uw nummer aantoonbaar een artistieke dialoog aangaat met het origineel (bv. een duidelijke hommage of een stijloefening). Gebruikt u een sample louter als instrumentele opvulling? Dan riskeert u een stakingsvordering en schadeclaims.
• Voor platenlabels en originele artiesten (rechthebbenden): Uw intellectuele eigendom blijft sterk beschermd. U heeft de juridische hefbomen om onrechtmatig commercieel parasitisme via illegale samples te stoppen, zeker wanneer de sampler geen enkele aantoonbare artistieke verwijzing naar uw werk maakt.
• Voor content creators (UGC): Hoewel deze zaak over fonogrammen ging, werkt de definitie van pastiche door in de hele online wereld (denk aan memes, mash-ups en TikToks). Ook hier geldt: hergebruik mag enkel als er sprake is van een herkenbare, creatieve dialoog met het origineel, niet als pure kopie of vervangingsproduct.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Wat is het verschil tussen een parodie en een pastiche in het auteursrecht?
Een parodie vereist per definitie een uiting van humor of spot, waarbij een bestaand werk wordt nagebootst om te lachen of maatschappijkritiek te uiten. Een pastiche vereist dit komische element niet; het is een artistieke dialoog met het origineel, bijvoorbeeld door middel van een serieus bedoelde stijlimitatie of een eerbetoon.

Is de pastiche-uitzondering in België anders dan in Duitsland?
Nee, door dit arrest moet de definitie van ‘pastiche’ in de volledige Europese Unie, en dus ook in België (art. XI.190 en XI.217 WER), op identieke wijze worden geïnterpreteerd.

Geldt deze pastiche-uitzondering op dezelfde manier in de hele Europese Unie?
De definitie van een ‘pastiche’ is door dit arrest nu een uniform, Europees begrip geworden. Dat betekent dat landen die de uitzondering hebben ingevoerd (zoals België en Duitsland), exact dezelfde strenge criteria moeten hanteren. Echter, let op: de pastiche-uitzondering in de Europese richtlijn is facultatief (optioneel). Niet elke EU-lidstaat heeft deze in zijn nationale auteurswet opgenomen. Wat in België of Duitsland dus een perfect legale pastiche is, kan in een andere lidstaat nog steeds een inbreuk op het auteursrecht vormen. Voor artiesten met internationale distributie blijft juridisch maatwerk dus cruciaal.

Mag ik zonder toestemming een sample van slechts 2 seconden gebruiken?
Nee, de lengte van de sample is in beginsel niet doorslaggevend. Het Europees Hof oordeelde eerder al dat de reproductie van een ultrakort fragment de toestemming van de rechthebbende vereist, zodra het fragment voor de luisteraar herkenbaar is, tenzij een wettelijke uitzondering (zoals de pastiche of het citaatrecht) van toepassing is.

Moet de maker van een track bewijzen dat hij de intentie had om een hommage te maken?
Nee, het subjectieve opzet van de producer is niet bepalend. Het volstaat dat het pastiche-karakter (de artistieke dialoog of hommage) objectief herkenbaar is voor een luisteraar die vertrouwd is met het originele werk.

Conclusie

Het arrest in de Pelham II-zaak schept duidelijkheid over de grenzen van de ‘pastiche’ uitzondering in België. Hoewel het auteursrecht de creatieve vrijheid en hedendaagse technieken zoals sampling moet respecteren, mag dit nooit ten koste gaan van de rechtmatige investeringen van originele artiesten en producenten. De grens ligt bij de aantoonbare artistieke dialoog: wie de beat wil gebruiken, zal ook het verhaal moeten erkennen.