EU-Sancties en Exportcontrole

Inleiding

EU-sancties en exportcontrole zijn in de afgelopen jaren geëvolueerd van een gespecialiseerd rechtsdomein naar een centraal element in de internationale betrekkingen en een cruciaal risicodomein voor elke internationaal actieve onderneming. Met name sinds de grootschalige invasie van Oekraïne in februari 2022 zijn de frequentie, omvang en complexiteit van de door de Europese Unie (EU) opgelegde beperkende maatregelen exponentieel toegenomen. Deze evolutie vereist van ondernemingen en hun juridische adviseurs een proactieve en geïntegreerde compliance-aanpak. Voor de advocaat betekent dit een verschuiving van louter adviseren over handelsbeperkingen naar het begeleiden van cliënten in een landschap met verhoogde handhavingsrisico’s, die nu ook strafrechtelijke aansprakelijkheid omvatten.

Deze bijdrage biedt een actueel en diepgaand overzicht. We analyseren achtereenvolgens het EU-sanctieregime (Deel I), het regime voor exportcontrole (Deel II), hun onderlinge verhouding (Deel III), en de bepalende trends die de toekomst van dit rechtsdomein vormgeven (Deel IV).

Deel I: Het EU-Sanctieregime

1. Definitie, rol en juridisch kader

Beperkende maatregelen, of “sancties”, zijn een essentieel instrument van het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid (GBVB) van de EU. Het doel is een verandering in beleid of gedrag te bewerkstelligen bij derde landen, entiteiten of personen die de waarden, fundamentele belangen, veiligheid, onafhankelijkheid en integriteit van de Unie ondermijnen.

De juridische basis voor EU-sancties is tweeledig. Eerst stelt de Raad van de EU met unanimiteit een besluit vast op grond van artikel 29 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU). Dit besluit legt de politieke krijtlijnen vast. Vervolgens worden de economische en financiële aspecten van dit besluit geïmplementeerd via een verordening, aangenomen op basis van artikel 215 van het Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie (VWEU). Deze verordeningen hebben rechtstreekse werking in alle lidstaten en vereisen geen nationale omzetting. Een deel van de EU-sanctieregimes dient ter implementatie van bindende resoluties van de VN-Veiligheidsraad, hoewel de EU deze vaak aanvult met eigen, strengere maatregelen.

De soorten sancties zijn divers en kunnen worden onderverdeeld in:

Individuele sancties: Deze zijn gericht op specifieke personen en entiteiten en omvatten voornamelijk de bevriezing van tegoeden (asset freezes) en een verbod om fondsen of economische middelen ter beschikking te stellen, alsook reisverboden (travel bans).
Economische en financiële sancties: Deze hebben een bredere, sectorale impact. Voorbeelden zijn wapenembargo’s, in- en uitvoerbeperkingen op specifieke goederen (bv. olie, luxegoederen, technologie), restricties op de toegang tot kapitaalmarkten, en verboden op het verlenen van bepaalde diensten zoals financiële berichtendiensten (bv. de uitsluiting van bepaalde Russische banken van SWIFT), adviesdiensten of IT-consultancy.
Diplomatieke maatregelen: Zoals het opschorten van de samenwerking of het verbreken van diplomatieke betrekkingen.

2. Toepassingsgebied en nalevingsplicht

De EU-sanctieverordeningen zijn bindend voor een brede groep “EU-actoren”. De nalevingsplicht strekt zich standaard uit tot :

Het grondgebied van de EU.
Aan boord van elk vliegtuig of vaartuig onder de rechtsmacht van een lidstaat.
Elke natuurlijke persoon die onderdaan is van een EU-lidstaat, ongeacht waar deze zich bevindt.
Elke rechtspersoon, entiteit of lichaam opgericht naar het recht van een lidstaat, inclusief hun buitenlandse bijkantoren.
Elke rechtspersoon, entiteit of lichaam voor wat betreft elke zakelijke transactie die geheel of gedeeltelijk binnen de EU wordt verricht.

In tegenstelling tot de sanctieregimes van de Verenigde Staten, kennen EU-sancties in principe geen extraterritoriale werking. Een niet-EU-onderneming die volledig buiten de EU opereert, is niet rechtstreeks gebonden aan de EU-verordeningen. Recente ontwikkelingen tonen echter een tendens naar een de facto uitbreiding van de invloedssfeer van de EU. De introductie van de “no-Russia” clausule in het 12e sanctiepakket tegen Rusland is hiervan een sprekend voorbeeld. Deze clausule verplicht EU-exporteurs van bepaalde gevoelige goederen om contractueel te bedingen dat hun handelspartner in een derde land deze goederen niet zal wederuitvoeren naar Rusland. Een niet-EU-importeur die zaken wil doen met een EU-leverancier, moet deze clausule aanvaarden en wordt daardoor contractueel gebonden aan een verbod dat rechtstreeks voortvloeit uit EU-sanctierecht. Hoewel dit geen wettelijke extraterritorialiteit is, projecteert het de effecten van EU-beleid in de juridische sfeer van derde landen en creëert het een “Brussels Effect” in sanctiecompliance.

3. Analyse van de kernmaatregelen

Bevriezingsmaatregelen

De meest voorkomende sanctie is de bevriezing van tegoeden en economische middelen. Dit omvat twee kernverplichtingen :

De bevriezingsplicht: Alle tegoeden en economische middelen die toebehoren aan, eigendom zijn van, in het bezit zijn van of onder zeggenschap staan van een gesanctioneerde persoon of entiteit (“designated person” of DP) moeten worden bevroren. De definities van “tegoeden” (financiële activa) en “economische middelen” (alle andere activa die kunnen worden gebruikt om tegoeden, goederen of diensten te verkrijgen) zijn zeer ruim geformuleerd.
Het terbeschikkingstellingsverbod: Het is verboden om rechtstreeks of onrechtstreeks tegoeden of economische middelen ter beschikking te stellen aan of ten behoeve van een DP.

Een cruciale vraag in de praktijk is wanneer een entiteit die niet op de sanctielijst staat, toch onder de maatregelen valt. Dit is het geval wanneer de entiteit “eigendom” is van of onder de “zeggenschap” staat van een DP. De EU-richtsnoeren hanteren hiervoor de “50%-regel”: een entiteit is eigendom van een DP als deze DP meer dan 50% van de eigendomsrechten bezit. Voor “zeggenschap” gelden bredere, kwalitatieve criteria, zoals het recht om een meerderheid van het bestuur te benoemen. De Europese Commissie heeft in haar FAQs over de Russische sancties gesteld dat voor de 50%-regel ook de geaggregeerde eigendom van meerdere, afzonderlijke DP’s in aanmerking moet worden genomen (“aggregate ownership”). Deze interpretatie is juridisch omstreden, omdat het niet vanzelfsprekend is dat verschillende minderheidsaandeelhouders gezamenlijk zeggenschap uitoefenen.

In- en uitvoerbeperkingen

Naast bevriezingsmaatregelen bevatten veel sanctieregimes, met name dat tegen Rusland, uitgebreide in- en uitvoerbeperkingen. Deze verbieden de “directe of indirecte” aankoop, invoer, verkoop of uitvoer van gespecificeerde goederen. De Commissie interpreteert de term “overdracht” zeer ruim, en omvat daaronder niet enkel de douanetransactie, maar ook het fysieke transport, zelfs als dit plaatsvindt tussen twee niet-EU-landen maar wordt gefaciliteerd door een EU-actor.

Voor contracten die werden afgesloten vóór de inwerkingtreding van een verbod, voorzien de verordeningen soms in een “grandfathering”-clausule. Deze uitzonderingen zijn echter vaak beperkt in de tijd en de Commissie hanteert een strikte interpretatie van het begrip “contract”, waarbij raamovereenkomsten zonder specifieke hoeveelheden of prijzen doorgaans buiten de uitzondering vallen.

4. Actuele sanctieregimes: focus op Rusland

Momenteel zijn er meer dan 40 verschillende EU-sanctieregimes van kracht. Sommige zijn geografisch gericht (bv. Rusland, Iran, Syrië, Noord-Korea), terwijl andere thematisch zijn en specifieke gedragingen viseren, ongeacht waar ze plaatsvinden (bv. mensenrechtenschendingen, cyberaanvallen, terrorisme).

Het sanctieregime tegen Rusland is sinds februari 2022 het meest dynamische en uitgebreide. De belangrijkste evoluties zijn:

Pakketten 1-8 (februari 2022 – oktober 2022): De eerste acht pakketten, aangenomen in de onmiddellijke nasleep van de invasie, vormden een snelle en massale reactie. De maatregelen omvatten het op de sanctielijst plaatsen van honderden personen en entiteiten (waaronder president Poetin en minister van Buitenlandse Zaken Lavrov), het uitsluiten van belangrijke Russische banken van het SWIFT-systeem, een verbod op transacties met de Russische Centrale Bank, en de sluiting van het EU-luchtruim voor Russische vliegtuigen. Daarnaast werden er verregaande handelsbeperkingen ingevoerd, zoals een verbod op de invoer van steenkool, staal, goud en hout, en een verbod op de uitvoer van luxegoederen, kwantumcomputers en geavanceerde halfgeleiders. Een cruciale stap was de invoering van een verbod op de invoer van Russische ruwe olie over zee en de introductie van de wettelijke basis voor een G7-prijsplafond voor olie.
Pakketten 9-11 (december 2022 – juni 2023): Deze pakketten focusten op het dichten van mazen in de wetgeving, het verder uitbreiden van de lijsten van goederen met uitvoerbeperkingen en het toevoegen van honderden nieuwe personen en entiteiten aan de sanctielijsten.
Pakket 12 (december 2023): Dit pakket introduceerde twee belangrijke nieuwigheden: een verbod op de invoer van Russische diamanten en de reeds vermelde “no-Russia” clausule om omzeiling via derde landen tegen te gaan.
Pakketten 13-19 (februari 2024 – oktober 2025): De meest recente pakketten tonen een duidelijke focus op het aanpakken van omzeiling en het verhogen van de economische druk. Belangrijke maatregelen omvatten het sanctioneren van de Russische ‘schaduwvloot’ die wordt gebruikt om het olieprijsplafond te omzeilen, het op de sanctielijst plaatsen van entiteiten in derde landen (zoals China, Turkije en de VAE) die de Russische militaire industrie bevoorraden, en een verbod op de invoer van Russisch vloeibaar aardgas (LNG).

5. Praktische naleving en risicobeheer

Voor een effectief sanctiebeleid moeten ondernemingen een gestructureerd screeningsproces hanteren:

Identificatie van partijen: Wie zijn de contractpartijen, eindgebruikers, tussenpersonen, transporteurs en betrokken financiële instellingen?
Screening van partijen: Controleer alle geïdentificeerde partijen aan de hand van de officiële EU-sanctielijsten.
Analyse van eigendom en zeggenschap: Onderzoek de eigendomsstructuur van de tegenpartij om te verifiëren dat deze niet onder de 50%-regel valt.
Analyse van goederen/diensten: Ga na of de betreffende goederen, technologie of diensten onder een sectorale sanctie of een specifiek in- of uitvoerverbod vallen.
Geografische analyse: Verifieer of de transactie geen link heeft met een gesanctioneerd gebied (bv. de Krim, Donetsk, Loehansk, Zaporizja en Cherson).

Hulpmiddelen

De EU stelt verschillende instrumenten ter beschikking om de naleving te faciliteren:

EU Sanctions Map: Dit is de centrale, interactieve en officiële databank die een overzicht biedt van alle sanctieregimes. Gebruikers kunnen filteren op land, regime of type maatregel (bv. wapenembargo, bevriezing van tegoeden). De tool bevat een zoekfunctie voor gesanctioneerde personen en entiteiten en biedt directe links naar de geconsolideerde juridische teksten, richtsnoeren en lijsten.
Geconsolideerde lijsten: De Europese Commissie en de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) publiceren downloadbare, geconsolideerde lijsten van alle personen en entiteiten onderworpen aan financiële sancties. Deze bestanden kunnen worden geïntegreerd in de interne compliance-systemen van ondernemingen.
EU sanctions whistleblower tool: Dit anonieme meldpunt, opgericht in 2022, stelt burgers en organisaties in staat om (vermoedelijke) sanctieschendingen te rapporteren, wat de handhavingsdruk verder verhoogt.

De Belgische Context

In België is de Algemene Administratie van de Thesaurie van de FOD Financiën de bevoegde autoriteit voor de implementatie van financiële sancties. Ondernemingen kunnen bij de Thesaurie terecht voor:

Aanvragen voor vrijstellingen: In specifieke, in de verordeningen voorziene gevallen (bv. betalingen voor basisbehoeften, humanitaire doeleinden of juridische diensten) kan een ontheffing worden aangevraagd om bevroren tegoeden vrij te geven.
Gevallen van ‘gelijkluidendheid’: Wanneer een naam sterk lijkt op die van een gesanctioneerde partij (false positive), kan de Thesaurie een verklaring afleveren die bevestigt dat de partij in kwestie niet de gesanctioneerde partij is.
EU Blocking Statute: De Thesaurie is mede bevoegd voor de opvolging van de meldingsplicht onder de EU-blokkeringsverordening.

Deel II: Het EU-Regime voor exportcontrole

1. Definitie, doel en organisatie

Exportcontrole is een stelsel van regels gericht op het controleren van de uitvoer van specifieke goederen, software en technologie die, naast een legitieme civiele toepassing, ook kunnen worden misbruikt voor ongewenste doeleinden. Het primaire doel is het tegengaan van de proliferatie van massavernietigingswapens (nucleair, chemisch, biologisch), het voorkomen van de opbouw van destabiliserende militaire arsenalen en het beschermen van de mensenrechten.

De hoeksteen van het EU-systeem is Verordening (EU) 2021/821, beter bekend als de Dual-Use Verordening. Deze verordening stelt een gemeenschappelijk regime in voor de controle op de uitvoer, tussenhandel (brokering), technische bijstand, doorvoer en overbrenging van producten voor tweeërlei gebruik.

2. Controleobject: goederen en technologie

De vergunningsplicht onder de Dual-Use Verordening is van toepassing op twee hoofdcategorieën:

Goederen op de Lijst (Bijlage I): Bijlage I van de verordening bevat een uitgebreide en technisch gedetailleerde lijst van goederen, software en technologie die onderworpen zijn aan een vergunningsplicht bij uitvoer buiten de EU. Deze lijst wordt jaarlijks bijgewerkt om technologische evoluties en de beslissingen van de multilaterale exportcontroleregimes (zoals het Wassenaar Arrangement en de Nuclear Suppliers Group) te weerspiegelen. De update van september 2025 voegde bijvoorbeeld controles toe op items gerelateerd aan kwantumcomputing, geavanceerde halfgeleiders en peptide-synthesizers.
Niet-opgenomen goederen (‘Catch-all’-clausules): Zelfs als een product niet op de lijst in Bijlage I staat, kan een vergunningsplicht van toepassing zijn. Dit is het geval onder de zogenaamde ‘catch-all’-bepalingen, wanneer de exporteur weet of door de bevoegde autoriteit is geïnformeerd dat de goederen (geheel of gedeeltelijk) bestemd zijn voor een problematisch eindgebruik, zoals :
- Een link met chemische, biologische of nucleaire wapens.
- Een militair eindgebruik in een land dat onder een wapenembargo valt.
- Een nieuwe en belangrijke ‘catch-all’-bepaling, geïntroduceerd in Verordening 2021/821, betreft cybersurveillance-technologie die kan worden gebruikt voor interne repressie of ernstige schendingen van de mensenrechten.

3. Impact en vergunningsstelsel

De uitvoer van gecontroleerde goederen is niet per definitie verboden, maar vereist een voorafgaande vergunning van de bevoegde nationale autoriteit. De verordening voorziet in verschillende types vergunningen :

Individuele vergunningen: Voor één specifieke uitvoer naar één eindgebruiker.
Globale vergunningen: Voor meerdere uitvoeren van specifieke items naar meerdere eindgebruikers en/of landen.
Algemene Uitvoervergunningen van de Unie (EUGEAs): Deze vergunningen, opgenomen in Bijlage II van de verordening, laten de uitvoer van bepaalde goederen naar een lijst van ‘veilige’ bestemmingen (bv. VS, VK, Japan) toe zonder individuele aanvraag, mits aan strikte voorwaarden wordt voldaan. Dit verlicht de administratieve last aanzienlijk.

De verordening legt ook een sterke nadruk op de verantwoordelijkheid van de exporteur. Het hebben van een robuust Intern Compliance Programma (ICP), met procedures voor risicoanalyse, screening en documentatie, wordt steeds meer een de facto voorwaarde voor het verkrijgen van globale vergunningen.

4. Hulpmiddelen en bevoegde autoriteiten in België

De bevoegdheid voor het verlenen van vergunningen voor strategische goederen is in België geregionaliseerd. Ondernemingen moeten zich richten tot de autoriteit van het gewest waar hun maatschappelijke zetel is gevestigd:

Vlaams Gewest: De Dienst Controle Strategische Goederen, onderdeel van het Departement Kanselarij en Buitenlandse Zaken.
Waals Gewest: De Direction des Licences d’Armes et des biens à double usage, onderdeel van de SPW Économie, Emploi, Recherche. Deze dienst maakt gebruik van het Europese eLicensing platform voor de aanvraag van vergunningen.
Brussels Hoofdstedelijk Gewest: De Directie Externe Betrekkingen van de Gewestelijke Overheidsdienst Brussel.

Deel III: Convergentie en divergentie: sancties vs. exportcontrole

Hoewel sancties en exportcontrole beide de internationale handel beperken, zijn het conceptueel verschillende instrumenten. De toenemende geopolitieke spanningen zorgen er echter voor dat de grenzen in de praktijk vervagen.

1. Gelijkenissen en verschillen

De fundamentele verschillen en gelijkenissen kunnen als volgt worden samengevat:

Kenmerk	EU-Sancties	Exportcontrole (Dual-Use)
Primair Doel	Politieke gedragsverandering; reactie op crises (reactief).	Non-proliferatie; internationale veiligheid; bescherming mensenrechten (preventief).
Juridische Basis	GBVB (Art. 29 VEU, Art. 215 VWEU).	Gemeenschappelijke Handelspolitiek (Art. 207 VWEU).
Scope (Materieel)	Breed en flexibel: personen, entiteiten, sectoren, goederen, diensten.	Specifiek en technisch: gelimiteerd tot goederen, software en technologie op de controlelijst (+ catch-all).
Scope (Personeel/Territoriaal)	Breed: EU-onderdanen wereldwijd, alle activiteiten op EU-grondgebied.	Gericht op de “exporteur” en de transactie van uitvoer uit de EU.
Aard van de Maatregel	Meestal een absoluut verbod (tenzij ontheffing).	Vergunningsplicht (uitvoer is mogelijk na goedkeuring).
Bevoegde Autoriteiten (BE)	Federaal: FOD Financiën (Thesaurie) voor financiële sancties.	Gewestelijk: Diensten Controle Strategische Goederen in Vlaanderen, Wallonië en Brussel.
Belangrijkste Rechtsinstrument	Specifieke Raadsverordeningen per regime (bv. Verordening (EU) 833/2014).	Verordening (EU) 2021/821 (Dual-Use Verordening).

2. Interactie in de praktijk

In de praktijk moeten beide regimes cumulatief worden toegepast. Een transactie kan perfect conform de Dual-Use Verordening zijn, maar toch verboden zijn onder een sanctieregime, en vice versa. Sanctieverordeningen fungeren vaak als lex specialis die strengere of bijkomende exportverboden opleggen. De sancties tegen Rusland verbieden bijvoorbeeld de uitvoer van een brede waaier aan industriële goederen, luxegoederen en technologie die niet op de dual-use lijst staan. Een exporteur moet dus altijd een dubbele toets uitvoeren.

De traditionele scheiding tussen politiek gedreven sancties en technisch gedreven exportcontrole erodeert. De sancties tegen Rusland bevatten steeds meer technisch gedetailleerde bijlagen met goederencodes die sterk lijken op exportcontrolelijsten. Tegelijkertijd wordt het exportcontrolebeleid, zoals blijkt uit het Witboek van de Commissie van januari 2024, steeds meer gepositioneerd als een instrument van economische veiligheid en geopolitieke strategie, in plaats van louter non-proliferatie. De ‘catch-all’-bepaling in het 18e sanctiepakket tegen Rusland, die lidstaten toestaat export naar derde landen te blokkeren bij een louter vermoeden van doorlevering, is in essentie een sanctie-instrument dat wordt toegepast via een exportcontrolemechanisme. Voor de rechtspraktijk smelten beide domeinen steeds meer samen tot één overkoepelend regime van strategische handelscontrole.

Deel IV: Trends en toekomstperspectieven

De voorbije jaren worden gekenmerkt door vier bepalende trends die het landschap van sancties en exportcontrole fundamenteel hertekenen.

Trend 1: Naar een geharmoniseerde en gecriminaliseerde handhaving

De handhaving van EU-sancties was lange tijd het zwakke punt van het systeem. Grote verschillen in definities, procedures en strafmaten tussen de lidstaten ondermijnden de effectiviteit en moedigden ‘forum shopping’ aan. Als reactie hierop heeft de EU een cruciale stap gezet.

Eind 2022 werd de schending van EU-sancties toegevoegd aan de lijst van ‘EU-misdrijven’ in de zin van artikel 83, lid 1, VWEU. Dit opende de deur voor de harmonisatie van het strafrecht via Richtlijn (EU) 2024/1226, die uiterlijk op 20 mei 2025 door de lidstaten moest zijn omgezet (Belgie heeft bij de redactie van deze bijdrage eind oktober 2025 deze richtlijn nog niet omgezet). De richtlijn definieert een reeks strafbare feiten, waaronder het niet-bevriezen van tegoeden, het schenden van handelsverboden en het bewust omzeilen van maatregelen. Cruciaal is dat de richtlijn minimumstandaarden oplegt voor maximale straffen:

Voor natuurlijke personen: Gevangenisstraffen van maximaal minstens vijf jaar voor de zwaarste delicten, zoals de handel in militaire goederen of transacties met een waarde van meer dan 100.000 euro.
Voor rechtspersonen: Maximale boetes van minstens 5% van de wereldwijde jaaromzet of een absoluut bedrag van minstens 40 miljoen euro.

Deze richtlijn transformeert sanctiecompliance van een hoofdzakelijk administratiefrechtelijke oefening naar een volwaardig domein van het ondernemingsstrafrecht. Hoewel de Belgische wet van 13 mei 2003 reeds in strafsancties voorzag, dwingt de richtlijn tot een aanscherping en een effectievere vervolging. Concepten als voorwaardelijk opzet en de strafrechtelijke aansprakelijkheid van de rechtspersoon voor een gebrek aan toezicht worden nu op EU-niveau verankerd. Voor advocaten betekent dit dat advies over sancties nu inherent advies over het voorkomen van strafrechtelijke vervolging wordt, met verregaande implicaties voor interne onderzoeken, de bewijslast en de verdedigingsstrategie.

Trend 2: de strijd tegen omzeiling (anti-circumvention)

De EU erkent dat de effectiviteit van sancties staat of valt met het vermogen om omzeiling tegen te gaan. De recente sanctiepakketten bevatten een arsenaal aan nieuwe instrumenten:

Aanscherping van de anti-omzeilingsclausule: De standaardclausule (bv. artikel 12 van Verordening 833/2014) is verduidelijkt om ook handelen te omvatten waarbij men “de mogelijkheid [van omzeiling] op de koop toe neemt”. Dit codificeert de rechtspraak van het Hof van Justitie en verlaagt de bewijslast voor het vervolgen van voorwaardelijk opzet.
De “No-Russia” Clausule: Deze contractuele verplichting voor EU-exporteurs om wederuitvoer naar Rusland te verbieden, dwingt compliance af in de toeleveringsketen buiten de EU.
Sanctionering van facilitators in derde landen: De EU plaatst steeds vaker entiteiten uit landen als China, Turkije, India en de Verenigde Arabische Emiraten op de sanctielijst omdat zij de Russische militaire industrie bevoorraden of omzeiling faciliteren.
Diplomatieke druk: De aanstelling in 2023 van een Internationale Speciale Gezant voor de Implementatie van EU-Sancties, David O’Sullivan, onderstreept de inzet om op hoog politiek niveau met derde landen in dialoog te gaan om omzeiling te voorkomen.

Trend 3: de strategische toekomst van exportcontrole

Het Witboek over Exportcontroles van januari 2024 signaleert een strategische heroriëntatie. De EU wil exportcontroles niet langer enkel zien als een technisch non-proliferatie-instrument, maar als een proactieve pijler van haar economische veiligheidsstrategie. De belangrijkste voorstellen zijn :

Het creëren van een mechanisme om op EU-niveau sneller nieuwe items aan de controlelijst toe te voegen, zelfs zonder consensus binnen de multilaterale regimes.
Betere coördinatie tussen de lidstaten bij het opstellen van nationale controlelijsten om fragmentatie van de interne markt te voorkomen.
Een vervroegde evaluatie van de Dual-Use Verordening om deze aan te passen aan de nieuwe geopolitieke realiteit.

Deze voorstellen duiden op een trend naar meer gecentraliseerde en politiek gestuurde exportcontroles, waarmee de EU sneller en autonomer wil kunnen reageren op opkomende technologische en geopolitieke dreigingen.

Recente rechtspraak en de gevolgen voor advocaten

Op 2 oktober 2024 deed het Gerecht van de EU uitspraak in de gevoegde zaken T-797/22, T-798/22 en T-828/22. Diverse Europese balies, waaronder de Nederlandse Orde van Advocaten bij de balie te Brussel, hadden beroep ingesteld tegen het verbod op juridische dienstverlening aan de Russische overheid en in Rusland gevestigde entiteiten (artikel 5 quindecies van Verordening 833/2014).

Het Gerecht verwierp de beroepen en oordeelde dat het verbod geen schending van de EU-grondrechten inhoudt. De redenering was dat het verbod een legitiem doel van algemeen belang dient (het verhogen van de druk op Rusland) en proportioneel is. Cruciaal was de overweging dat het fundamentele recht op juridische bijstand voornamelijk ziet op de vertegenwoordiging in gerechtelijke, administratieve of arbitrageprocedures. Deze activiteiten zijn expliciet uitgezonderd van het verbod. Het recht op louter juridisch advies buiten een contentieuze context geniet volgens het Gerecht geen even sterke bescherming en de beperking ervan is gerechtvaardigd. Dit arrest bevestigt de verregaande impact van sancties op de juridische professie. Voor transactie-advies of algemeen juridisch advies aan geviseerde Russische entiteiten moeten advocaten nu een voorafgaande ontheffing aanvragen bij de bevoegde nationale autoriteit (in België de Thesaurie), een procedure die zowel administratief belastend als onzeker is.

Geopolitieke spanningen: tegen-sancties en conflicten

De toenemende toepassing van sancties door de EU en haar bondgenoten heeft geleid tot de ontwikkeling van tegenmaatregelen door geviseerde staten. Zowel Rusland als China hebben wetgeving aangenomen die het mogelijk maakt om entiteiten te bestraffen die westerse sancties naleven.

De Russische tegenmaatregelen zijn omvangrijk en omvatten onder meer een verbod op de verkoop van activa in strategische sectoren door entiteiten uit “onvriendelijke” staten zonder presidentiële goedkeuring, de verplichting voor Russische debiteuren om schulden aan crediteuren uit die staten in roebels af te lossen, en diverse import- en exportverboden. Dit creëert een “catch-22” of een conflict van rechtsstelsels voor multinationale ondernemingen: naleving van EU-sancties kan leiden tot bestraffing onder Russische wetgeving, en vice versa. Dit dilemma is vergelijkbaar met de situatie die de EU zelf probeert te counteren met haar Blokkeringsverordening 2271/96, die EU-bedrijven verbiedt te voldoen aan bepaalde extraterritoriale Amerikaanse sancties, zoals die tegen Iran en Cuba.

Conclusie

De voorbije jaren markeert een paradigmaverschuiving. Sancties en exportcontrole zijn niet langer louter diplomatieke of handelstechnische instrumenten, maar vormen de kern van de EU’s strategie voor economische veiligheid. De belangrijkste evoluties zijn de criminalisering van schendingen, een intense focus op de handhaving en het tegengaan van omzeiling (met quasi-extraterritoriale effecten), en de strategische convergentie van de sanctie- en exportcontroleregimes.

Wordt uw onderneming geconfronteerd met de complexiteit van EU-sancties, exportcontrole of de risico’s op omzeiling? Onze advocaten, gespecialiseerd in internationaal handelsrecht, sanctierecht en exportcontrole, staan klaar om uw risico’s in kaart te brengen en uw onderneming proactief te beschermen. Neem contact op voor een gespecialiseerd advies.